Rysa, pęknięcie i złamanie: różne sytuacje
Rysa szkliwa jest powierzchowna i nie narusza głębszej struktury zęba. Zwykle nie wymaga leczenia, choć czasem stanowi problem estetyczny.
Pęknięcie zęba sięga zębiny, czyli tkanki leżącej pod szkliwem. Może przebiegać w kierunku miazgi lub korzenia. Ząb nie musi być jeszcze rozdzielony na części.
Złamanie guzka oznacza oderwanie się fragmentu wypukłej części powierzchni żującej. Zwykle da się je odbudować, a to, czy potrzebne jest leczenie kanałowe, zależy od stanu miazgi.
Rozszczepienie zęba to pęknięcie, które rozdzieliło ząb na ruchome części. Pionowe złamanie korzenia to szczelina biegnąca wzdłuż korzenia, zwykle zaczynająca się w jego wnętrzu, często w zębie po leczeniu kanałowym. To odrębne, poważne uszkodzenia, po których całego zęba zwykle nie da się zachować. Nie należy ich utożsamiać z każdą widoczną rysą.
Dlaczego ząb może boleć przy nagryzaniu?
Podczas żucia fragmenty pękniętego zęba mogą nieznacznie się przemieszczać. Bywa to przyczyną krótkiego, ostrego bólu przy obciążeniu, czasem odczuwanego przy zwalnianiu nacisku. Możliwa jest również nadwrażliwość na zimno. Objawy nie zawsze występują przy każdym posiłku i mogą utrudniać wskazanie konkretnego zęba.
Same w sobie nie dowodzą one pęknięcia. Lekarz musi też wziąć pod uwagę inne przyczyny, opisane w artykule „Ból zęba, co naprawdę chce nam powiedzieć”. Pęknięcia mogą też przez pewien czas nie dawać objawów.
Czy pęknięcie widać na zdjęciu?
Zwykłe zdjęcie RTG zwykle nie pokazuje samej szczeliny. Także tomografia stożkowa (CBCT), czyli trójwymiarowe zdjęcie rentgenowskie, nie pozwala niezawodnie wykryć bardzo cienkiego pęknięcia. Może natomiast pokazać zmiany w kości wokół korzenia.
Rozpoznanie opiera się na zestawieniu badań: oglądaniu zęba w powiększeniu, prześwietlaniu go światłem, testach nagryzania (ocenie bólu przy obciążeniu poszczególnych guzków), ocenie reakcji zęba na zimno oraz sondowaniu przyzębia, czyli pomiarze szczeliny między zębem a dziąsłem. Wąska, głęboka kieszeń w jednym miejscu może wskazywać na głębokie pęknięcie. Czasem potrzebne jest usunięcie istniejącego wypełnienia. Prawidłowy obraz radiologiczny nie wyklucza pęknięcia.
Kiedy można zachować żywą miazgę?
Nie każde pęknięcie wymaga leczenia kanałowego. Jeżeli stan miazgi na to pozwala, postępowanie może polegać na zabezpieczeniu i odbudowie zęba. Zadaniem odbudowy jest między innymi ograniczenie przemieszczania się jego osłabionych części.
W zębach bocznych zwykle zaleca się odbudowę obejmującą guzki, czyli wypukłe części powierzchni żującej. Taką ochronę może zapewniać odpowiednio zaprojektowana nakładka (wypełnienie obejmujące guzki) lub korona. Samo wypełnienie może być rozwiązaniem tymczasowym albo wystarczać przy niewielkim, wczesnym pęknięciu. Dobór rozwiązania zależy od pozostałych tkanek i przebiegu pęknięcia. Nie ma jednego rodzaju odbudowy właściwego dla wszystkich zębów.
Co daje leczenie kanałowe?
Jeżeli stan miazgi lub tkanek wokół korzenia uzasadnia leczenie kanałowe, może ono być częścią planu zachowania zęba. Leczy ono zmiany w miazdze i w tkankach wokół korzenia, ale nie zatrzymuje rozwoju pęknięcia ani nie usuwa samej szczeliny. Dlatego po nim zwykle potrzebna jest odbudowa chroniąca guzki, wykonana bez zwłoki.
Wyniki badań pokazują, że wybrane pęknięte zęby można zachować po leczeniu kanałowym. Nie oznacza to jednak, że każdy taki ząb nadaje się do leczenia lub ma takie samo rokowanie.
Czy można po prostu obserwować ząb?
W wybranych przypadkach tak. Obserwacja powinna wynikać z oceny ryzyka i obejmować zaplanowane kontrole. W dużym badaniu prowadzonym w gabinetach część zębów z widocznymi pęknięciami pozostawała pod obserwacją przez kilka lat. Nie dowodzi to, że każde pęknięcie można bezpiecznie pozostawić bez leczenia, ponieważ o obserwacji decydowali lekarze w poszczególnych przypadkach, a badanie nie było losowe. Obserwacja bywa rozważana głównie przy pęknięciu bez dolegliwości i z zachowaną żywą miazgą.
Od czego zależy rokowanie, czyli szanse na zachowanie zęba?
Ważne są głębokość i przebieg pęknięcia, stan miazgi i przyzębia, czyli tkanek otaczających korzeń, oraz ilość zdrowych tkanek umożliwiających odbudowę. Samo leczenie kanałowe nie zatrzymuje dalszego pękania zęba. Gorsze rokowanie ma pęknięcie biegnące głęboko w stronę korzenia, zwłaszcza gdy towarzyszy mu wąska, głęboka kieszeń dziąsłowa przy jednym punkcie zęba. Nie jest to jednak to samo co pionowe złamanie korzenia. Przy potwierdzonym pionowym złamaniu korzenia lub rozszczepieniu zęba jednokorzeniowego zwykle zaleca się usunięcie zęba, a w zębach wielokorzeniowych czasem można zachować jego część. Co dzieje się, gdy leczenie nie przynosi oczekiwanego wyniku, opisuję w artykule „Co, jeśli leczenie kanałowe się nie powiedzie? Resekcja czy usunięcie zęba?”.
Trzy częste pytania
Czy brak bólu oznacza, że linia na zębie jest niegroźna?
Niekoniecznie. Brak dolegliwości nie pozwala ocenić głębokości pęknięcia, o jego znaczeniu decyduje badanie.
Czy korona na pewno zatrzyma pęknięcie?
Może ograniczać ryzyko dalszego uszkodzenia, ale nie daje gwarancji. Znaczenie ma również stan zęba przed odbudową.
Co zrobić przed wizytą?
Oszczędzać podejrzany ząb i nie sprawdzać go wielokrotnie przez gryzienie twardych pokarmów. Warto zanotować, kiedy pojawiają się dolegliwości, aby ułatwić diagnostykę. Gdy pojawi się obrzęk, gorączka, silny ból lub oderwie się fragment zęba, nie należy czekać na wizytę kontrolną.
Najważniejsza wiadomość
Pęknięty ząb to nie zawsze ząb do usunięcia, ale pęknięcia nie da się ocenić ani na oko, ani na samym zdjęciu. Rozpoznanie opiera się na badaniu, a o dalszym postępowaniu decyduje to, jak głęboko sięga pęknięcie i czy ząb da się odbudować. Jeśli ząb boli przy nagryzaniu albo reaguje na zimno, warto zgłosić się na badanie, bo pęknięcie ocenia się wyłącznie w badaniu klinicznym.