Badanie powinno odpowiadać na konkretne pytanie, od którego zależy dalsze postępowanie. Aktualne stanowiska towarzystw endodontycznych i radiologicznych odradzają rutynowe wykonywanie tomografii przed każdym leczeniem kanałowym.
Co pokazuje zwykłe zdjęcie zęba?
Zdjęcie wewnątrzustne, nazywane też punktowym, obejmuje jeden lub kilka zębów i ich najbliższe otoczenie. Dziś wykonuje się je zwykle cyfrowo, ale nadal jest to badanie rentgenowskie.
Obraz jest płaski. Widać na nim przebieg korzeni, wcześniejsze wypełnienie kanałów i wiele zmian w kości wokół wierzchołka. Struktury leżące jedna za drugą nakładają się jednak na siebie, dlatego czasem pomaga drugie zdjęcie wykonane pod innym kątem.
W większości przypadków badanie zęba i dobrze wykonane zdjęcia wewnątrzustne wystarczają do zaplanowania leczenia.
Co wnosi tomografia CBCT?
CBCT to tomografia komputerowa wiązki stożkowej. Pozwala obejrzeć ząb i otaczającą kość w przekrojach i w trzech wymiarach oraz ocenić położenie struktur, które na płaskim zdjęciu nakładają się na siebie.
Kieruję na nią wtedy, gdy dodatkowy obraz może zmienić plan leczenia, na przykład gdy:
- podejrzewam nietypową budowę korzeni lub dodatkowy kanał, którego nie udaje się odnaleźć;
- objawy, badanie zęba i zdjęcie nie dają spójnego wyjaśnienia problemu;
- trzeba określić położenie i zasięg uszkodzenia korzenia, na przykład resorpcji;
- ząb był już leczony kanałowo, a zmiana przy korzeniu się nie goi lub planuję powtórne leczenie;
- po urazie zęba albo podczas leczenia doszło do powikłania, na przykład perforacji lub złamania narzędzia w kanale;
- przed leczeniem chirurgicznym wierzchołka korzenia trzeba dokładnie ocenić sąsiedztwo ważnych struktur, na przykład zatoki szczękowej lub kanału nerwu w żuchwie.
To nie jest lista automatycznych wskazań. W każdym przypadku oceniam, czy dodatkowe informacje rzeczywiście pomogą w podjęciu decyzji. Tomografii nie wykonujemy w gabinecie: gdy jest potrzebna, kierujemy na nią do zewnętrznej pracowni.
Dlaczego tomografia nie jest potrzebna każdemu?
Zarówno zdjęcie zęba, jak i tomografia wykorzystują promieniowanie rentgenowskie. Tomografia wiąże się jednak zwykle z większą dawką niż zdjęcie wewnątrzustne. Dawka zależy od urządzenia, ustawień i wielkości badanego obszaru, dlatego nie da się podać jednej wartości dla wszystkich tomografii stomatologicznych. Zasada jest prosta: badanie wykonuje się tylko wtedy, gdy jest uzasadnione, i w takim zakresie, jaki jest potrzebny. Jeśli jesteś w ciąży, powiedz o tym przed wizytą: w moim gabinecie nie wykonuję wtedy zdjęć RTG.
Jeśli tomografia jest wskazana, wybiera się możliwie małe pole obrazowania, które obejmuje potrzebne struktury, i parametry wystarczające do odpowiedzi na pytanie diagnostyczne. Większy zakres badania nie jest lepszym wyborem: wystarczy obszar, który obejmuje potrzebne struktury, a parametry dobiera się tak, by obraz był dostatecznie szczegółowy przy możliwie małej dawce.
Warto przynieść wcześniejsze zdjęcia i tomografie albo przesłać je nam e-mailem przed wizytą. To, czy się przydadzą, zależy od ich jakości, zakresu i czasu, jaki minął od wykonania. Nie każde badanie trzeba powtarzać tylko dlatego, że leczenie odbywa się w innym gabinecie.
Czy na obrazie 3D widać wszystko?
Nie. Metalowe elementy odbudowy, wkłady i materiały w kanałach mogą powodować artefakty, czyli zniekształcenia obrazu. Mogą one zasłaniać szczegóły albo imitować nieprawidłowości. Na jakość badania wpływa też poruszenie się pacjenta.
Bardzo cienkie pęknięcie może pozostać niewidoczne, a widoczna linia nie zawsze oznacza rzeczywiste złamanie. Dlatego wynik tomografii oceniam razem z objawami, historią leczenia i badaniem zęba. Sam obraz nie wystarcza do postawienia rozpoznania. Więcej o rozpoznawaniu pęknięć piszę w artykule o pękniętym zębie.
Czy tomografia poprawia wyniki leczenia?
Nie. Samo wykonanie tomografii nie poprawia wyników leczenia kanałowego. Obraz 3D może pomóc dokładniej ocenić sytuację przed leczeniem, a po leczeniu lepiej ocenić jego efekt, na przykład gojenie wokół wierzchołka korzenia. Nie w każdym przypadku wnosi jednak więcej niż zwykłe zdjęcie, dlatego kieruję na nią tylko wtedy, gdy może zmienić decyzję.
Trzy częste pytania
Czy mogę zrobić tomografię na własną rękę?
Nie. Na tomografię, podobnie jak na zdjęcie pantomograficzne, potrzebne jest skierowanie od lekarza. Wystawiam je, gdy badanie jest potrzebne, i określam w nim zakres badania. Zdjęcie punktowe można wykonać bez skierowania, ale też lepiej robić je dopiero na wyraźne polecenie lekarza.
Czy prawidłowy wynik tomografii wyklucza problem z zębem?
Nie. Nie wszystkie nieprawidłowości są widoczne na obrazie, dlatego równie ważne jest badanie zęba i objawy.
Czy po leczeniu trzeba wykonać kolejną tomografię?
Nie rutynowo. Do oceny gojenia zwykle wystarcza zdjęcie wewnątrzustne. Ponowna tomografia wymaga osobnego uzasadnienia, na przykład gdy przebieg gojenia jest niejasny. Więcej o tym piszę w artykule o kontroli po leczeniu kanałowym.
Najważniejsza wiadomość
Zwykłe zdjęcie zęba w większości przypadków wystarcza do zaplanowania leczenia kanałowego. Na tomografię CBCT kieruję wtedy, gdy obraz 3D może zmienić decyzję, i w możliwie małym zakresie. Nawet tomografia nie pokazuje wszystkiego, dlatego jej wynik zawsze oceniam razem z badaniem zęba i objawami.